» Home » Theosofie » Vrije wil, Cultuur en Verantwoordelijkheid

Vrije wil, Cultuur en Verantwoordelijkheid

by Katinka Hesselink - Overpeinzende.nl on January 13, 2010

In reactie op Margje / Merel’s opmerkingen over vrije wil ben ik een serie stukjes over vrije wil aan het schrijven. Dit is de eerste.

Er is een stroom in onze maatschappij die vindt dat alles door omstandigheden bepaald is: genen, conditionering, achtergrond, geld … Maar afgezien van genen zijn dat allemaal zaken die te maken hebben met mensen die op elkaar reageren. Het Vrije Wil debat kan ook gezien worden als een debat over verantwoordelijkheid: Wie is verantwoordelijk? Als er geen vrije wil is, betekent dat een gebrek aan verantwoordelijkheid? Of is het andersom: we kiezen ons leven… betekent dat ook dat we laakbaar zijn als er iets mis gaat? Zoals een overstroming?

In het filosofische debat zijn er weinigen die hierin een extreem standpunt in nemen. Weinig filosofen vinden dat alles in ons leven een keus is, maar zij die The Law of Attraction of The Secret propageren zitten hier vaak heel dicht bij. Ze vinden dat we verantwoordelijk zijn voor alles in ons leven. Of het nu gaat om ziekte, financiële crisis, werkloosheid, alcoholisme of een aardbeving.

Aan de andere kant van het spectrum staat een even kleine groep die vindt dat mensen totaal bepaald worden in wie ze zijn en wat ze doen: genen, God en omstandigheden bepalen alles. Nogmaals: de meeste filosofen zitten ergens tussenin: er zijn dingen buiten onze controle, maar er zijn ook dingen die we actief kiezen.

Zelfs theologen denken over het geheel genomen niet dat de alwetendheid van God betekent dat het individu geen vrije wil heeft. Om dat te kunnen beargumenteren kwamen ze met ‘Middle Knowledge’. God weet onze opties en kent onze wil en kiest er voor ons de vrijheid te geven onze eigen fouten te maken. Dit betekent niet automatisch dat Hij de uitkomst kent. (Ik hoop dat ik dat juist samengevat heb)

De tweede wereldoorlog bracht het debat terug bij de essentie: wie van de velen die mee gedaan hadden waren echt verantwoordelijk? In welke mate kan Duitsland als geheel schuldig gevonden worden? De Nurenberg processen waren een oefening in het uitzoeken van morele en wettelijke verantwoordelijkheid. Gebaseerd op het idee van Misdaden tegen de Menselijkheid waren ze revolutionair: ze veroordeelden mensen op grond van zaken die legaal waren toen ze het deden. Dit illustreert, net als de film ‘The Reader’, dat er in deze zaken geen zwart en wit is. Het resultaat van sociale processen was zwart, maar individueel leefden de meeste mensen in grijs. Dat is het meest zorgelijke van de Tweede Wereldoorlog: hoe makkelijk het zo fout kon gaan.

Politici, filosofen en theologen kozen er na de tweede wereldoorlog in grote getalen voor om de individuele verantwoordelijkheid centraal te stellen. Culturele relativiteit heeft een grens. Massamoord en genocide zijn kwaden die bevochten moeten worden.

Of in andere woorden: ethiek en wet zijn niet het zelfde, maar in Neurenberg werd ethiek wet. Eventjes.

Dit is het eerste stukje in een serie over de vrije wil.

Wat denken jullie: hebben we vrije wil? Hebben we verantwoordelijkheid? Zijn we bepaald door genen, neurologie en omstandigheden?

{ 5 comments }

Previous post:

Next post: