De uiteindelijke vrijheid waar filosofen over praten, existentiële filosofen in het bijzonder, gaat niet over de wereld, maar onze ervaring van de wereld. In de woorden van psychotherapeut Irvin D. Yalom (mijn vertaling):
In de wereld heeft niets betekenis, behalve door onze eigen creatie. Er zijn geen regels, geen ethische systemen, geen waarden; er is geen externe scheidsrechter, geen groot plan in het universum…
Het bestaan zo te ervaren is een duizelingwekkend gevoel. Niets is als het lijkt. De grond onder de voeten lijkt te splijten. Inderdaad wordt ‘grondloosheid’ vaak gebruikt als term om een subjectieve ervaring van verantwoordelijkheidsbesef te beschrijven. p. 221, Existential Psychotherapy
Hij voegt toe: ‘We scheppen onze wereld op zo’n manier dat ze onafhankelijk schijnt te zijn van ons eigen gestel‘ (p. 222). En ‘onze zintuigen zeggen ons dat de wereld er ‘is’ en dat we haar binnenkomen en er weer uit vertrekken‘ (p. 222).
Dat klopt, niet waar? Dat is wat we ervaren bij het wakker worden en slapen. Maar het feit is, net zo helder, dat we deze wereld niet verlaten bij het slapen, net zo min als dat we bij het wakker worden weer terug komen. Hoewel sommige theosofen het daarmee oneens zouden zijn. Leadbeater bijvoorbeeld ging er vanuit dat onze ziel op nachtelijke reizen ging, of we ons daar nu iets van herinnerden of niet.
Mijn centrale vraag in dit stuk is: als be geloven dat we geen vrije wil hebben, wat voor invloed hebben we dan op ons eigen leven?
Dit klinkt misschien theoretisch, maar toen ik les gaf had ik leerlingen met allerlei diagnoses. Een jongen die met ADHD gediagnosticeerd was zei me: Ik kan er niets aan doen, ik heb ADHD. Hij gaf daarmee aan dat ook als was er iets dat hij had kunnen doen om zijn functioneren te verbeteren, hij ging het niet doen want de volwassenen in zijn wereld hadden hem een prachtig excuus gegeven om zijn leven lang hyper te blijven.
Hoeveel onderzoek er ook komt dat aantoont hoeveel invloed genen en omgeving op ons hebben… het basale feit verandert niet: als we zelf geen verantwoordelijkheid nemen voor ons leven, kan niemand dat doen. In zijn hoofdstuk over verantwoordelijkheid deelt Yalom zijn ervaring in het helpen van patiënten in het verantwoordelijkheid nemen voor hun leven.
Hij constateert echter ook (p. 268) dat ‘veel therapeuten professioneel verantwoordelijkheid belijden, maar in hun hart geloven in de sturing van omgeving op het individu‘.
Om deze veel voorkomende neiging in het hart van zijn publiek tegen te gaan, analyseert hij wat er voor zorgt dat er op zijn minst een soort vrijheid is. Ten eerste (p. 271): we scheppen onze omgeving. Sommige mensen creëren ruzie waar ze ook komen. Anderen vinden overal hulpvaardigheid. Het verschil is in het persoon, de omgeving volgt.
Maar, verantwoordelijkheid nemen is uiteindelijk, zoals Yalom suggereert, verantwoordelijkheid nemen voor de ervaring van ons leven. Hij citeert de oude filosoof Epictetus die zei (p. 272):
Ik zal dood gaan. Ik zal gevangen genomen worden. Ik zal verbannen worden. Maar moet ik kreunend sterven? Moet ik ook nog klagen? Kan iemand me verhinderen met een glimlach verbannen te worden? De meester dreigt me te ketenen: wat zeg je? Mij ketenen? Mijn been zal u ketenen – ja, maar niet mijn wil – nee, zelfs Zeus kan mijn wil overwinnen.
Yalom gaat zo ver om te zeggen dat ‘De houding ten opzichte van de situatie is de essentie van mens zijn.‘ (p. 272)
Wat denken jullie… Is er vrije wil? Zijn we gedoemd het leven op een bepaalde manier te ervaren?
